Ngã ba anh hùng-Ngã ba thơ

QĐND- Ngã ba Đồng Lộc nằm trên địa bàn xã Đồng Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Trong những năm chống Mỹ cứu nước, đây là một trọng điểm vô cùng khốc liệt, hố bom chồng lên hố bom, không còn một cành cây, ngọn cỏ. Trung tâm này vừa nằm trên tuyến đường chuyên chở Trường Sơn, theo Quốc lộ 15B trục Bắc-Nam, vừa là nơi gặp gỡ một tuyến đường chạy từ Quốc lộ 1 sang phía tây nhập vào, nên mới tạo thành ngã ba. Để đảm bảo liên lạc được am hiểu, chúng ta đã hy sinh hàng trăm cán bộ, chiến sĩ quân đội và thanh niên xung phong. Chỉ riêng một Trung đoàn phòng không 210 bảo vệ Ngã ba Đồng Lộc đã có đến 120 liệt sĩ. Trong thời gian chiến tranh, trọng điểm này đã sinh ra ba Anh hùng LLVT dân chúng (trong đó có “người con gái sông La” La Thị Tám) cũng nói lên một phần sự ác liệt ở ngã ba này. Nói đến sự hy sinh dũng cảm ở Ngã ba Đồng Lộc, chúng ta không thể không nhắc tới mười cô gái, mà hình ảnh của họ hơn bốn chục năm qua đã in đậm trong tâm khảm mọi người.Cuối chiều ngày 24-7-1968, mười cô gái Tiểu đội 4 Thanh niên xung phong do Võ Thị Tần làm Tiểu đội trưởng được lệnh ra mặt đường để san lấp hố bom do máy bay Mỹ vừa trút xuống. Đó là một nhiệm vụ thân thuộc của họ, vì ở đây không biết mấy trăm lần, ngày bom địch phá tan đường, cuối ngày thanh niên xung phong lại nối liền lại để ban đêm những đoàn xe quân sự có thể lăn bánh vào Nam. Nhưng hôm ấy, khi mười cô đang mải mê san lấp hố bom, thì có hai chiếc máy bay phản lực của Mỹ từ biển bay vào trút bom xuống trọng điểm. Khi khói bom tan, đồng đội quanh vùng kéo đến thì không thấy bóng dáng một người nào trước quang cảnh những hố bom mới toang, tung đất lên lấp kín cả một vùng đồi. Anh em tìm đến vị trí có căn hầm chữ A, lúc đó đã bị vùi sâu dưới đất bom, cùng nhau đào đất, bới lên chỉ thấy thi hài của chín cô, bít tất bị chết do áp lực của bom, còn Tiểu đội phó Hồ Thị Cúc thì không thấy đâu. Suốt đêm 24 và sáng ngày 25, đồng đội đã đào tìm, nhưng đều không hiệu quả. Có người đề nghị làm lễ gọi hồn Hồ Thị Cúc để hoạ chăng biết được nơi cô đang bị bom vùi. Và kỹ sư liên lạc Nguyễn Thanh Bính (tức Yến Thanh) đã làm bài thơ “Cúc ơi” gọi hồn Hồ Thị Cúc, và kỳ diệu thay, sau đó không lâu thì đồng đội đã tìm được căn hầm cá nhân nơi chị hy sinh… Thơ đã nảy sinh ở ngã ba này như thế. Và “Cúc ơi” là bài thơ trước nhất chẳng những viết về, mà viết ngay ở địa danh lịch sử này. Thật khó tìm được một trọng điểm nào, một nghĩa trang nào có nhiều thơ như Ngã ba Đồng Lộc. Đến nay đã có hàng trăm, thậm chí ngót ngàn bài thơ viết về địa danh này. Con số chưa dừng lại ở đó, hàng ngày có hàng chục đoàn khách về viếng tha ma, số lượng thơ viết về Đồng Lộc tăng lên hằng ngày. Và đó cũng là thêm một nhịp để cho những bài thơ hay viết về Đồng Lộc lan tỏa về các miền của sơn hà và cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Huy Cận là thi sĩ viết khá sớm và khá hay về đề tài này. Phê chuẩn hình thức nói chuyện với con, viết về Đồng Lộc nhưng bài thơ mang tầm đại quát: Trong đời mỗi dân tộc Cũng có nhưng ngã ba quyết định Những ngã ba vận mệnh Những cái nút trên dặm dài lịch sử Gặp những ngã ba đời con sẽ nghĩ suy Và con ơi, muốn tìm đúng hướng đi Con sẽ nhớ đến Ngã ba Đồng Lộc… Phần đông thơ viết về Ngã ba Đồng Lộc xuất hiện khi ở đây đã có nghĩa địa của mười nữ liệt sĩ. Và hầu hết các bài thơ đều nói lên xúc cảm của thi sĩ khi đến mảnh đất này: hồi ức, kỷ niệm, bái phục, thương tiếc... Chỉ riêng bài “Lời thỉnh cầu ở Ngã ba Đồng Lộc” của Vương Trọng, cấu tứ hoàn toàn khác: Đó là lời của mười liệt sĩ nói với những người đến viếng, qua đó phẩm chất cao đẹp luôn nghĩ về người khác của mười cô thêm một lần nữa được tả. Đối với bản thân mình, các cô chỉ có một nguyện vọng còng: Thỉnh cầu đất cằn cỗi nghĩa trang Cho mọc dậy vài cây bồ kết Hương chia đều trong hư ảo khói nhang Đó cũng là lý do để ở tha ma này có hai cây bồ kết trên 15 tuổi và bài thơ đó đã được dịch ra tiếng Anh, khắc vào bia đá (mặt trước bia, tiếng Việt; mặt sau bia, tiếng Anh) dựng dưới gốc cây bồ kết gần mộ của mười cô. Hai thi sĩ Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Ngọc Phú đã dồn cảm hứng lớn của mình vào hai trường ca “Con đường của những vì sao” và “Ngã ba Đồng Lộc”, được trích đoạn trong tuyển thơ này. “Bài ca Đồng Lộc” là tập thơ do nhà thơ Gia Dũng tuyển trong hàng trăm bài thơ đã có về đề tài này. Không thể khẳng định tập thơ này đã lôi cuốn hết “tinh hoa” của thơ về Đồng Lộc, nhưng tin chắc sẽ đáp ứng được đa số nhu cầu của độc giả. Ngoài ba bài thơ, hai trường ca kể trên, chúng ta còn gặp gỡ trong tuyển thơ này tác phẩm của các thi sĩ tiếng tăm như: Vũ Quần Phương, Nguyễn Đức Mậu, Y Phương, Trần Ninh Hồ, Minh Huệ, Xuân Hoài, Bùi Quang Thanh, Mai Hồng Niên, Duy Thảo, Mai Văn Phấn, Trần Hữu Tòng, Phan Xuân Hạt, Hoàng Minh Châu, Bùi Sĩ Hoa… cùng nhiều nhà thơ quen biết khác. Tin chắc rằng, từ sau ngày giỗ lần thứ 45 của mười cô gái, trong hành trang của du khách đến viếng thăm khu di tích lịch sử này trở về, sẽ có thêm món quà tinh thần “Bài ca Đồng Lộc”./. VƯƠNG TRỌNG